Ψυχοθεραπεία

Από τον ψυχαναγκασμό στον χορό της ζωής

Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (obsessive–compulsive disorder, OCD) περιλαμβάνεται στην ομάδα των αγχωδών διαταραχών και αυτές με τη σειρά τους στην ευρύτερη ομάδα των νευρώσεων.

Χαρακτηρίζεται είτε από ιδεοληψίες (obsessions) είτε από ψυχαναγκασμούς (compulsions) είτε και από τα δύο, ψυχοπαθολογικές εκδηλώσεις που συνιστούν πηγή δυσφορίας για το άτομο και απασχολούν σημαντικό μέρος από το χρόνο του και από την επαγγελματική, κοινωνική και την συναισθηματική του ζωή. Το άγχος συνδέεται συχνά με τους ψυχαναγκασμούς, καθώς και με την αντίσταση σε αυτούς, και υποχωρεί αμέσως μόλις το άτομο ενδώσει στον καταναγκασμό.

Τα συμπτώματα της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής μπορεί να περιλαμβάνουν επαναλαμβανόμενες σκέψεις ή εικόνες που σχετίζονται με τον θάνατο, τον περιορισμό, την καθαριότητα ή τον έλεγχο, καθώς και επαναλαμβανόμενες πράξεις ή ρουτίνες όπως η επαναλαμβανόμενη πλύση των χεριών ή η ταξινόμηση αντικειμένων.

Οι περισσότεροι πάσχοντες αναγνωρίζουν τον παθολογικό χαρακτήρα αυτών των καταναγκασμών καθώς και ότι είναι ανούσιοι και υπερβολικοί, ωστόσο κρίνεται εξαιρετικά δυσχερές από τους ίδιους να τους σταματήσουν. Η κατάθλιψη εμφανίζεται συχνά είτε πριν από την έναρξη των συμπτωμάτων είτε ταυτόχρονα με αυτά.

Ιδεοληψίες
Οι ιδεοληψίες είναι μια από τις κύριες εκδηλώσεις της διαταραχής. Πρόκειται για ιδέες, αναπαραστάσεις και παρορμήσεις που επιβάλλονται στη σκέψη του ατόμου, παρά το γεγονός ότι αυτό προσπαθεί να τις αποδιώξει από τη συνείδησή του, αφού, μολονότι αναγνωρίζει ότι η προέλευσή τους του ανήκει, τις θεωρεί παράλογες, και συχνά είναι σε απόλυτη αντίθεση με τις πεποιθήσεις και τις συνήθειές του. Οι ιδεοληψίες μπορεί να είναι διαφόρων τύπων:

  • Μοιάζουν εξωτερικά με τις φοβίες, διότι και οι δύο αφορούν ανησυχία και φόβο απέναντι σε κάποιο αντικείμενο ή κατάσταση, αλλά διαφέρουν ως προς το ότι επιβάλλονται στη σκέψη κατά ένα επαναληπτικό και στερεότυπο τρόπο, ανεξάρτητα από την παρουσία ή την απουσία του φοβογόνου αντικειμένου ή της φοβογόνου κατάστασης. Έτσι λοιπόν δεν γίνεται να εκλείψουν με τακτικές αποφυγής, όπως οι φοβίες. Συνήθη θέματα είναι η ακαθαρσία, ο κίνδυνος μόλυνσης, οι ασθένειες, ο θάνατος κ.α.
  • Περιλαμβάνουν την ακούσια επιβολή στη σκέψη μιας λέξης, ενός αριθμού ή ιδέας, κάτι που προκαλεί μεγάλο εσωτερικό προβληματισμό και συνοδεύεται από άγχος. Προκαλούν έντονες αμφιβολίες και ενδοιασμούς για εσωτερικά θέματα ή σχετικά με την καθημερινή ζωή του ατόμου. Ο ασθενής οδηγείται σε συνεχείς επαληθεύσεις για να κατευνάσει τους φόβους του, κάτι το οποίο όμως έχει παροδικό μόνο αποτέλεσμα. Για παράδειγμα, ο ασθενής μπορεί να έχει αμφιβολίες για το αν κλείδωσε την πόρτα του, αν έκλεισε την κουζίνα, αν ανταποκρίθηκε επαρκώς στις απαιτήσεις της δουλειάς του κ.α.
  • Οδηγούν σε ιδεοληπτικές παρορμήσεις. Πρόκειται για την αίσθηση του ατόμου ότι κινδυνεύει να κάνει πράξεις ή να ξεστομίσει λέξεις ή φράσεις ανήθικες, οι οποίες είναι κυρίως σε αντίθεση με το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται και τη σχέση του με τα άτομα που εμπλέκονται. Για παράδειγμα, να ξεστομίσεις ιερόσυλες λέξεις στην εκκλησία, ή να διαπράξει σεξουαλικές πράξεις απέναντι σε άτομα που του απαγορεύεται κάτι τέτοιο, όπως οι γονείς ή το παιδί του. Συχνά τα άτομα με ΙΨΔ πιστεύουν πως και μόνο η σκέψη μιας ιδεοληψίας μπορεί να την πραγματοποιήσει ταυτόχρονα όπως π.χ. ιερόσυλες σκέψεις εντός ή εκτός της εκκλησίας, σκέψεις σεξουαλικού περιεχομένου που δεν ανήκουν στην πραγματική σεξουαλικότητα του ατόμου κ.α

Ψυχαναγκασμοί
Οι ψυχαναγκασμοί αποτελούν άλλο ένα κύριο σύμπτωμα της διαταραχής αυτής. Πρόκειται για επαναληπτικές συμπεριφορές που έχουν τη μορφή εξωτερικών ή εσωτερικών πράξεων που επιβάλλονται από το ίδιο το άτομο. Συχνά παίρνουν τη μορφή τελετουργίας, έτσι ώστε να μειωθεί το άγχος που είχε δημιουργηθεί. Μπορεί να συνοδεύουν τις ιδεοληψίες για να εξαλείψουν το φόβο ή αμφιβολία που αυτές προκαλούν. Για παράδειγμα, ο ψυχαναγκασμός του πλυσίματος μπορεί να συνοδεύει τις φοβικές ιδεοληψίες της ακαθαρσίας, οι ψυχαναγκασμοί της επανάληψης τις ιδεοληψίες που περιλαμβάνουν την αμφιβολία για τη σωστή διεκπεραίωση ορισμένων πράξεων.

Ωστόσο μπορεί να υπάρχουν και ανεξάρτητα από τις ιδεοληψίες, όπως στις περιπτώσεις της ονοματομανίας ή της αριθμομανίας. Επίσης ίσως λειτουργούν στο πλαίσιο μιας λογικής που αποδίδει «μαγικές» ιδιότητες στη σκέψη ή στις τελετουργίες, ώστε να αποτρέψουν να εμφανιστεί ένα συμβάν που προκαλεί φόβο στο άτομο ή και να «ακυρώσουν» κάτι που έχει ήδη συμβεί (όπως π.χ. όσο είναι στο χέρι του ατόμου, να επαναλάβει το δυσάρεστο συμβάν πιστεύοντας πως έτσι μόνο θα το «ακυρώσει» δηλαδή, «απενεργοποιώντας» την αρνητική κατάσταση που προηγήθηκε για να το ενεργοποιήσει) κ.α.

Θεραπεία

Η θεραπεία της OCD συνήθως περιλαμβάνει τη χρήση συνδυαστικής θεραπείας με φαρμακευτική αγωγή και ψυχοθεραπεία.

Φαρμακευτική αγωγή: Τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση του άγχους που σχετίζεται με τις ιδέες και τις αναγκαστικές ενέργειες.

Ψυχοθεραπεία: Η κύρια μορφή ψυχοθεραπείας για τη θεραπεία της OCD είναι η γνωστική συμπεριφορική θεραπεία (Cognitive Behavioral Therapy – CBT).

Η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε συμπληρωματικά, είτε ως εναλλακτική θεραπεία για τη θεραπεία της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής (OCD) σε ασθενείς που δεν θέλουν ή δεν ανταποκρίνονται στην παραδοσιακή γνωστική συμπεριφορική θεραπεία (CBT) ή στη φαρμακευτική αγωγή.

Η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία βοηθά τους ασθενείς να αναγνωρίσουν τη σημασία της εμπειρίας τους και να αναπτύξουν μια πιο πλήρη και περιεκτική κατανόηση του εαυτού τους και της ζωής τους.

Η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στη θεραπεία της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής διευκολύνοντας το άτομο να αναλύσει τη σημασία των σκέψεων και των συμπεριφορών του. Μέσω της υπαρξιακής ψυχοθεραπείας, ένα άτομο με OCD μπορεί να εξετάσει τις σκέψεις του ως απλά σκέψεις, χωρίς να αντιδρά σε αυτές με αναγκαστικές ενέργειες. Αυτό το βοηθά να απομακρυνθεί από τη στενή επικέντρωση στο άγχος του και να αναζητήσει μια πιο βαθιά κατανόηση της ζωής του και του νοήματός του.

Ο ψυχοθεραπευτής παίζει καταλυτικό ρόλο σε αυτή τη νοηματοδότηση. Είναι εκείνος που θα σταθεί με σεβασμό και υπομονή κοντά στον θεραπευόμενο και θα τον εμπνεύσει τελικά να βγει από τον ψυχαναγκασμό και να χορέψει τον χορό της ζωής.

*Η παραπάνω ομιλία αναδημοσιεύεται με τη συγκατάθεση του ψυχιάτρου κ. Β. Γεωργαλάκη.