Η επιθυμία των παιδιών για επανασύνδεση των γονέων

Είναι απόλυτα αναμενόμενο και φυσιολογικό ένα παιδί να αντιδράσει στην ανατροπή των δεδομένων της ζωή που ήξερε, αλλαγές που αναμενόμενα επιφέρει ένα διαζύγιο. Αρκετές φορές τα παιδιά, κυρίως αυτά που βρίσκονται στη σχολική ηλικία, επιχειρούν να διαχειριστούν το άγχος και την θλίψη τους αρνούμενα το γεγονός ότι οι δικοί τους γονείς πρόκειται να χωρίσουν, ενώ ακόμα περισσότερες είναι οι φορές που τα παιδιά επιχειρούν με διάφορους τρόπους να τους επανασυνδέσουν. Έχει παρατηρηθεί ότι ακόμα και παιδιά που δεν μιλούν στους γονείς τους ή σε άλλους ξεκάθαρα για επιθυμία τους να τους δουν ξανά μαζί, το σκέφτονται έντονα για αρκετά μεγάλο διάστημα μετά τον χωρισμό.

Ερευνητικά δεδομένα, αλλά και η κλινική εμπειρία καταδεικνύουν ότι συχνά ενώ τα παιδιά παραδέχονται ότι μετά το διαζύγιο το κλίμα στο σπίτι τους είναι πιο ήρεμο, χωρίς εντάσεις και τσακωμούς, ωστόσο εξακολουθούν να προτιμούν την προηγούμενη συνθήκη στην οποία οι δύο γονείς τους ζούσαν μαζί στο ίδιο σπίτι. Στα μάτια κάθε παιδιού δεν υπάρχει επαρκής δικαιολογία για το χωρισμό των γονιών του, ακόμα κι όταν έχει γίνει θεατής των διαφωνιών και των τσακωμών τους, ή βλέπει τον ένα γονιό συστηματικά να απουσιάζει. Συχνά παρατηρούμε ότι ακόμα και οι γονείς που δεν ασχολούνταν με τα παιδιά τους, ή ήταν απαιτητικοί ή απότομοι ή και βίαιοι κατά τη διάρκεια της κοινής ζωής της οικογένειας, μετά το χωρισμό γίνονται αποδέκτες έντονων συναισθηματικών εκδηλώσεων από τα παιδιά τους.

Η συχνή αυτή παιδική επιθυμία για μια πιθανή επανασύνδεση των γονέων δεν είναι πάντα αθώα ή ανώδυνη. Οι φαντασιώσεις αυτές επανασύνδεσης μπορεί να προκαλέσουν σημαντικά προβλήματα, αφού δεν επιτρέπουν στο παιδί να συμβιβαστεί με την νέα πραγματικότητα και να προσαρμοστεί αποτελεσματικά. Επίσης, έχει παρατηρηθεί ότι κάποια παιδιά στην προσπάθεια τους να φέρουν τους γονείς τους κοντά αρχίζουν να προσποιούνται ή ακόμα και πραγματικά να εμφανίζουν διάφορα σωματικά συμπτώματα ή προβλήματα στη συμπεριφορά τους, ώστε να «αναγκάσουν» με κάποιο τρόπο την συχνή επαφή των γονιών τους. Για το λόγο αυτό καθίσταται απαραίτητη η απόλυτη και σταθερή στάση των γονέων για την οριστικότητα της απόφασης τους, τονίζοντας ξεκάθαρα ότι αυτό είναι μια απόφαση που παίρνουν οι ενήλικες και ότι το παιδί δεν μπορεί να κάνει κάτι για να την αλλάξει.

Τρεις πηγές φαντασιώσεων επανασύνδεσης

Μελέτες σχετικές με τις φαντασιώσεις επανασύνδεσης των παιδιών έχουν δείξει ότι αυτές προέρχονται από τρεις κυρίως αιτίες. Οι τρεις αυτές διαφορετικές πηγές αυτών των φαντασιώσεων απαιτούν διαφορετικές αντιδράσεις από τους γονείς, αφού έχουν και διαφορετική αφετηρία και σοβαρότητα.

Στην πρώτη περίπτωση συναντάμε την συντριπτική πλειοψηφία των παιδιών, τα οποία στα αρχικά στάδια του χωρισμού των γονέων τους αρνούνται να δεχτούν την απόφαση τους και απωθούν τα συναισθήματα που τους προκαλεί το γεγονός. Μέρος αυτής της απώθησης είναι και η τάση τους να εξακολουθούν να ελπίζουν ότι η απόφαση αυτή θα ανατραπεί και ότι οι γονείς τους θα καταλάβουν τελικά ότι δεν θέλουν να ζήσουν χωριστά. Οι φαντασιώσεις αυτές, που αφορούν ένα καθολικό φαινόμενο, δεν συνδέεται με σοβαρές συνέπειες στα παιδιά, αφού έχει φανεί ότι όταν οι γονείς ξεκαθαρίσουν την οριστικότητα της απόφασης τους, τα παιδιά σταδιακά προσαρμόζονται.

Η δεύτερη αιτία για τις φαντασιώσεις των παιδιών να επανασυνδεθούν οι γονείς τους είναι πολύ πιο σοβαρή από την πρώτη και απαιτεί άμεση αντιμετώπιση. Σχετίζεται με τις περιπτώσεις εκείνες όπου το παιδί, ακόμα και πριν το διαζύγιο, κατέχει έναν ρόλο ελέγχου εντός του οικογενειακού συστήματος, μέσω του οποίου μπορούσε να ρυθμίζει τις οικογενειακές σχέσεις και αποφάσεις. Συνήθως πρόκειται για παιδιά που χαρακτηρίζονται δύσκολα και απαιτητικά, τα οποία χρησιμοποιούν τον έναν ή και τους δύο γονείς για να επιτύχουν αυτό που θέλουν. Τα παιδιά αυτά επιχειρούν με τον ίδιο τρόπο να «λύσουν» και το πρόβλημα του διαζυγίου και να επανασυνδέσουν ξανά τους γονείς τους, παρουσιάζοντας ακόμα περισσότερα προβλήματα σε μια προσπάθεια χειραγώγησης τους.

Τέλος, η τελευταία και η πιο σοβαρή πηγή τέτοιων φαντασιώσεων είναι όταν πίσω από το παιδί που επιμένει βρίσκεται ένας γονέας που ο ίδιος δεν έχει αποδεχτεί τον χωρισμό και χρησιμοποιεί το παιδί προκειμένου να φέρει τον σύζυγο πίσω.

Εξηγώντας στα παιδιά ότι το διαζύγιο είναι οριστικό

Πολύ συχνά τα παιδιά των χωρισμένων γονιών περιμένουν καρτερικά και με αγωνία την επανασύνδεση της οικογένειάς τους ακόμη και μέχρι την εφηβεία. Μπορεί η αρχική οικογένεια να ήταν πιεσμένη, αλλά το παιδί θέλει και τους δύο γονείς του μαζί. Είναι ευθύνη των γονέων να ξεκαθαρίσουν την οριστικότητα της απόφασης τους στα παιδιά, με ακρίβεια και σαφήνεια. Τα παιδιά χρειάζονται ξεκάθαρα μηνύματα όσο και αν πληγώνονται από αυτά, αφού σταδιακά προσαρμόζονται στη νέα κατάσταση. Είναι απαραίτητο για το παιδί να διαπιστώσει ότι οι γονείς το εννοούν πραγματικά, διαφορετικά θα του δημιουργηθεί σύγχυση.

Τρία είναι τα βασικότερα σημεία που βοηθούν ένα παιδί να καταλάβει ότι οι γονείς του πραγματικά θα χωρίσουν:

• ο κάθε γονιός ξεχωριστά πρέπει να τονίζει στο παιδί ότι με τον μπαμπά ή τη μαμά δε θα είναι ποτέ ξανά μαζί ως ζευγάρι, ούτε θα παντρευτούν ποτέ ξανά, πάντα όμως θα τους ενώνει το ίδιο το παιδί,
• να ξεκαθαρίσουν ότι πρόκειται για μια οριστική απόφαση, την οποία το ίδιο το παιδί δεν μπορεί να αλλάξει ότι και αν κάνει, και
• να επισημάνουν ότι το αν θα χωρίσουν οι γονείς είναι μια απόφαση που λαμβάνεται αποκλειστικά από τους ενήλικες και δεν εξαρτάται καθόλου από τα παιδιά.

Είναι πραγματικά ένα δύσκολο καθήκον των γονέων να αποκλείσουν στα παιδιά τους την οποιαδήποτε ελπίδα εκείνα έχουν να τους ξαναδούν μαζί. Είναι σημαντικό να προετοιμαστούν κατάλληλα για τις δύσκολες ερωτήσεις που θα τους υποβάλλουν τα παιδιά, να μπορέσουν να διαχειριστούν τα δικά τους έντονα συναισθήματα και τελικά να βοηθήσουν τα παιδιά τους να προσαρμοστούν στην νέα αυτή πραγματικότητα. Στο Παράδειγμα 1 προτείνονται συγκεκριμένοι τρόποι, με τους οποίους οι γονείς θα μπορέσουν να μιλήσουν με τα παιδιά τους για τις φαντασιώσεις επανασύνδεσής τους.

Βοηθώντας τα παιδιά να πενθήσουν

Ένα απαραίτητο βήμα για να μπορέσουν τα παιδιά να εγκαταλείψουν τις φαντασιώσεις επανασύνδεσης είναι να τους επιτραπεί να βιώσουν την απέραντη θλίψη που μπορεί να τους προκάλεσε η απόφαση του διαζυγίου. Ανεξαρτήτως των συνθηκών που επικρατούσαν πριν τον χωρισμό, η οριστική απόφαση για το διαζύγιο ουσιαστικά σηματοδοτεί για πολλά παιδιά την μεγαλύτερη απώλεια που έχουν βιώσει.Για όλους όσους εμπλέκονται στην εμπειρία ενός διαζυγίου, άρα και τα παιδιά το συναίσθημα της θλίψης είναι μια από τις πρώτες αντανακλαστικές σχεδόν συναισθηματικές αντιδράσεις. Ενστικτωδώς σχεδόν οι περισσότεροι γονείς θέλουν να προφυλάξουν τα παιδιά τους από οποιαδήποτε μορφή στεναχώριας. Όμως, αυτό ακριβώς το συναίσθημα της θλίψης πρέπει να βιωθεί από τα παιδιά και οι γονείς να το αντέξουν. Είναι δεδομένο ότι δεν μπορεί ένας γονέας ή οποιοσδήποτε άλλος ενήλικας να κάνει το παιδί να νιώσει την θλίψη που συχνά συνοδεύει ένα διαζύγιο, ούτε από την άλλη να εξαφανίσει την θλίψη σε ένα παιδί που την βιώνει σε έντονο βαθμό. Όμως, μπορεί να ανακουφίσει ένα παιδί και να το βοηθήσει να προσαρμοστεί στην καινούργια και πολλές φορές δύσκολη πραγματικότητα.