Πως αντιμετωπίζεται το κοινωνικό στίγμα;

Το κοινωνικό στίγμα είναι μια έννοια που αναφέρεται στη δυσμενή αξιολόγηση και αντιμετώπιση ατόμων ή ομάδων βάσει συγκεκριμένων χαρακτηριστικών που αποκλίνουν από το «κανονικό» ή αποδεκτό πρότυπο της κοινωνίας. Αυτή η διαδικασία του στιγματισμού έχει σημαντικές συνέπειες για τα άτομα που το βιώνουν, τόσο σε ψυχολογικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.

Το κοινωνικό στίγμα αναφέρεται σε εμφανή ή αόρατα χαρακτηριστικά μιας ομάδας ή ατόμου που αξιολογούνται αρνητικά από την κοινωνία. Βασίζεται σε κυρίαρχες πεποιθήσεις για το γνώρισμα-στίγμα και όχι στο ίδιο το γνώρισμα καθεαυτό. Το στίγμα ενδέχεται να είναι φανερό ή κρυφό και να θεωρείται ελεγχόμενο ή μη από το άτομο. Οι επιπτώσεις του στιγματισμού εξαρτώνται από αυτούς τους παράγοντες, με τις στρατηγικές αντιμετώπισης να διαφοροποιούνται ανάλογα με το συνδυασμό των διαστάσεων αυτών​.

Ο στιγματισμός εξυπηρετεί διάφορες λειτουργίες για το άτομο και την κοινωνία. Σε προσωπικό επίπεδο, συμβάλλει στη βελτίωση της αυτοεικόνας του ατόμου, κυρίως μέσω της διαδικασίας της κοινωνικής σύγκρισης. Στο πλαίσιο της κοινωνικής ταυτότητας, ο στιγματισμός ενισχύει την ενδοομαδική εύνοια, ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα ανταγωνισμού, προσφέροντας στα άτομα του μη-στιγματισμένου πληθυσμού την αίσθηση ανωτερότητας.

Σε κοινωνικό επίπεδο, ο στιγματισμός μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο νομιμοποίησης του κοινωνικού συστήματος, μειώνοντας τη δι-ομαδική σύγκρουση και επιτρέποντας στους «θύτες» να ελέγξουν και να δικαιολογήσουν τη θέση τους στην κοινωνική ιεραρχία. Ταυτόχρονα, προσφέρει ανακούφιση από το υπαρξιακό άγχος, καθιστώντας τη ζωή πιο διαχειρίσιμη και προβλέψιμη, ακόμα και αν αυτό συνεπάγεται αρνητική αξιολόγηση άλλων​.

Τα άτομα που βιώνουν το στίγμα αναπτύσσουν διάφορες στρατηγικές για να το διαχειριστούν. Μια από τις πιο συνηθισμένες στρατηγικές είναι η ψυχολογική αποδέσμευση, κατά την οποία το άτομο αποσυνδέει την αυτοεκτίμησή του από τις αρνητικές συνέπειες του στιγματισμού. Αν και αυτή η στρατηγική είναι αποτελεσματική, έχει το τίμημα της μείωσης της κινητοποίησης και της επίδοσης​.

Επιπλέον, οι ατομικές συγκρίσεις, συνήθως καθοδικές, προσφέρουν άμεση ανακούφιση από το αρνητικό συναίσθημα, ενώ οι κοινωνικές συγκρίσεις επιτρέπουν στα άτομα να εκτιμήσουν εάν οι πληροφορίες για την υγεία τους είναι απειλητικές ή μη​.

Οι επιπτώσεις του στιγματισμού είναι πολυδιάστατες. Σε ψυχολογικό επίπεδο, δεν έχει επιβεβαιωθεί συστηματική σύνδεση με χαμηλή αυτοεκτίμηση, αν και υπάρχουν ατομικές διαφορές στην ευαλωτότητα στο στρες. Στο πλαίσιο της κοινωνικής αλληλεπίδρασης, το στίγμα επηρεάζει όχι μόνο τα θύματα, αλλά και τους θύτες, δημιουργώντας αρνητικές συνέπειες για όλες τις πλευρές​.

Ο κοινωνικός στιγματισμός αποτελεί μια σύνθετη κοινωνική διαδικασία με σημαντικές ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις. Αν και οι στρατηγικές αντιμετώπισης μπορεί να προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση, η επίδραση του στιγματισμού στην ποιότητα ζωής των ατόμων και στη συνοχή της κοινωνίας είναι μακροχρόνια και πολυδιάστατη. Οι παρεμβάσεις σε επίπεδο κοινωνικής πολιτικής, εκπαίδευσης και ψυχολογικής υποστήριξης μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση του φαινομένου και στη μείωση των αρνητικών του συνεπειών.

Βιβλιογραφία

1. Γεώργας, ∆. (1995). Κοινωνική ψυχολογία (Τόµ. Α & Β). Αθήνα: αυτοέκδοση.
2. Gilbert, D., Fiske, S., & Lindzey, G. (Eds.), Handbook of social psychology (4th ed.). New York: McGraw-Hill.
3. Lonner, W., Dinnel, D., Hayers, S., & Sattler, D. (Eds.), Online readings in psychology and culture, Center for Cross-Cultural Research, Western Washington University, Bellingham, Washington, USA.
4. Παπαστάµου, Σ. (1989). Εγχειρίδιο κοινωνικής ψυχολογίας. Αθήνα: Οδυσσέας.
5. Παπαστάµου, Σ. (Επιµ.) (1989). ∆ιοµαδικές σχέσεις. Αθήνα: Οδυσσέας.
6. Παπαστάµου, Σ. (Επιµ.) (1989). Η κοινωνική επιρροή. Αθήνα: Οδυσσέας.
7. Χατζή, Α. (1999). Κοινωνική ψυχολογία. Στο Σ. Βοσνιάδου (Επιµ.), Εισαγωγή στην ψυχολογία (Τόµ. Β). Αθήνα: Gutenberg​.