Αποπροσωποίηση και Αποπραγματοποίηση: κατανόηση των αποσυνδετικών διαταραχών
Η αποπροσωποίηση και η αποπραγματοποίηση αποτελούν δύο μορφές αποσυνδετικών διαταραχών, που έχουν προκαλέσει μεγάλο ενδιαφέρον στον κλάδο της κλινικής ψυχολογίας. Οι διαταραχές αυτές χαρακτηρίζονται από μια αίσθηση αποσύνδεσης του ατόμου είτε από τον εαυτό του (αποπροσωποίηση) είτε από το περιβάλλον του (αποπραγματοποίηση). Οι διαταραχές αυτές μπορούν να εμφανιστούν μεμονωμένα ή σε συνδυασμό, προκαλώντας έντονη δυσφορία και έκπτωση στη λειτουργικότητα του ατόμου.
Ορισμός και κλινική εικόνα
Σύμφωνα με τα κριτήρια του DSM-5 και του ICD-10, η αποπροσωποίηση και η αποπραγματοποίηση ανήκουν στις αποσυνδετικές διαταραχές. Για να διαγνωστεί κάποιος με διαταραχή αποπροσωποίησης-αποπραγματοποίησης, πρέπει να παρουσιάζει επίμονες ή υποτροπιάζουσες εμπειρίες αποσύνδεσης. Στην αποπροσωποίηση, το άτομο αισθάνεται ότι είναι εξωτερικός παρατηρητής του εαυτού του, ενώ στην αποπραγματοποίηση νιώθει ότι το περιβάλλον είναι εξωπραγματικό ή παραμορφωμένο. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, το άτομο διατηρεί την ικανότητα να ελέγχει την πραγματικότητα, κάτι που διακρίνει αυτές τις διαταραχές από ψυχωτικές διαταραχές.
Η αποπροσωποίηση συχνά συνοδεύεται από συναισθηματικό και σωματικό μούδιασμα, καθώς και μια παραμορφωμένη αίσθηση του χρόνου, ενώ η αποπραγματοποίηση περιλαμβάνει αισθήσεις απόσπασης από το περιβάλλον, που μπορεί να φαίνεται ομιχλώδες ή μη πραγματικό. Αυτά τα συμπτώματα εμφανίζονται συχνά σε περιπτώσεις κρίσεων πανικού, μείζονος κατάθλιψης, ή σχιζοφρενικών διαταραχών.
Αιτιολογία και παράγοντες κινδύνου
Οι αιτίες των αποσυνδετικών διαταραχών παραμένουν υπό διερεύνηση, αν και έρευνες δείχνουν ότι η συναισθηματική κακοποίηση, ιδίως στην παιδική ηλικία, μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο εμφάνισης της διαταραχής στην ενήλικη ζωή. Η αποπροσωποίηση και η αποπραγματοποίηση θεωρούνται από πολλούς ερευνητές ως αμυντικές απαντήσεις σε έντονο στρες. Συνδέονται επίσης με ψυχολογικά χαρακτηριστικά όπως η χαμηλή αυτοεκτίμηση και η δυσκολία στη ρύθμιση των συναισθημάτων.
Σύμφωνα με έρευνες, τα επίπεδα άγχους κατά την παιδική ηλικία αποτελούν προγνωστικό παράγοντα για την εμφάνιση της διαταραχής στην ενήλικη ζωή. Από νευροβιολογική σκοπιά, παρατηρείται ενεργοποίηση του προμετωπιαίου φλοιού και αναστολή του μεταιχμιακού συστήματος κατά τη διάρκεια επεισοδίων αποσύνδεσης, κάτι που φαίνεται να σχετίζεται με την εμπειρία αποπροσωποίησης και αποπραγματοποίησης.
Συχνότητα και συννοσηρότητα
Η συχνότητα εμφάνισης της διαταραχής αποπροσωποίησης-αποπραγματοποίησης στον γενικό πληθυσμό κυμαίνεται από 0,95% έως 2,4%, ενώ σε ψυχιατρικούς ασθενείς τα ποσοστά μπορεί να φτάνουν μέχρι και το 41%. Η διαταραχή αυτή συνδέεται συχνά με άλλες ψυχικές διαταραχές, όπως οι αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές, η σχιζοφρένεια, και η οριακή διαταραχή προσωπικότητας.
Αξιολόγηση και θεραπεία
Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί εργαλεία αξιολόγησης, όπως η Dissociative Experiences Scale και η Multiscale Dissociation Inventory, τα οποία βοηθούν στην ανίχνευση και την εκτίμηση των αποσυνδετικών διαταραχών. Η θεραπεία των ατόμων με αποπροσωποίηση-αποπραγματοποίηση περιλαμβάνει συνδυασμό υποστηρικτικών θεραπειών και ψυχοδυναμικής προσέγγισης. Οι υποστηρικτικές θεραπείες επικεντρώνονται στη διαχείριση της κρίσης και στην εκμάθηση στρατηγικών αντιμετώπισης, ενώ η ψυχοδυναμική θεραπεία εστιάζει στην εξερεύνηση των βαθύτερων ψυχικών συγκρούσεων που ενδέχεται να προκαλούν τη διαταραχή.
Η γνωστική-συμπεριφορική θεραπεία (ΓΣΘ) έχει επίσης προταθεί για τη μείωση των αγχωδών και αποφευκτικών συμπεριφορών που σχετίζονται με τα αποσυνδετικά συμπτώματα. Παράλληλα, η φαρμακοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στη σταθεροποίηση της συναισθηματικής κατάστασης, αν και τα αποτελέσματα της φαρμακευτικής αγωγής για τα αποσυνδετικά συμπτώματα είναι περιορισμένα.
Βιβλιογραφία
- Simeon, D. (2014). Depersonalization and derealization in the DSM-5.
- Sierra, M. (2009). The neurobiology of depersonalization disorder.
- Michal, M., et al. (2016). The complex nature of dissociative disorders.
- Baker, D., et al. (2003). Prevalence of depersonalization-derealization disorder in clinical settings.
- Gentile, S. & Snyder, C. (2014). Treatment approaches for dissociative disorders.
