Πώς δημιουργούνται και επηρεάζουν τα στερεότυπα τις κοινωνικές σχέσεις;

Τα στερεότυπα είναι οι γενικεύσεις που κάνουμε για διάφορες κοινωνικές ομάδες. Το Μοντέλο Περιεχομένου Στερεοτύπων (Stereotype Content Model, SCM), που αναπτύχθηκε από τους Fiske, Cuddy και Glick, βοηθά να κατανοήσουμε πώς βλέπουμε τις κοινωνικές ομάδες με βάση δύο βασικές διαστάσεις: τη ζεστασιά και την ικανότητα.

Η ζεστασιά δείχνει αν πιστεύουμε ότι μια ομάδα έχει καλές ή κακές προθέσεις απέναντί μας, ενώ η ικανότητα αντικατοπτρίζει αν θεωρούμε ότι μια ομάδα είναι ικανή και αποτελεσματική. Αυτές οι δύο διαστάσεις καθορίζονται από την κοινωνική θέση (status) μιας ομάδας και τον ανταγωνισμό που αντιμετωπίζει.

Οι ομάδες που δεν μας ανταγωνίζονται συχνά θεωρούνται ζεστές, ενώ οι ομάδες που έχουν υψηλή κοινωνική θέση και επιτυχίες θεωρούνται πιο ικανές.

Το SCM κατηγοριοποιεί τις ομάδες σε τέσσερις βασικές κατηγορίες:

• Ομάδες που θεωρούνται ζεστές και ικανές, όπως οι γιατροί ή οι δάσκαλοι, προκαλούν συναισθήματα θαυμασμού.
• Ομάδες που θεωρούνται ζεστές αλλά λιγότερο ικανές, όπως οι ηλικιωμένοι ή τα άτομα με αναπηρία, προκαλούν συναισθήματα οίκτου.
• Ομάδες που είναι ικανές αλλά ψυχρές, όπως οι πλούσιοι ή οι επιχειρηματίες, προκαλούν ζήλια.
• Ομάδες που θεωρούνται ούτε ζεστές ούτε ικανές, όπως οι άστεγοι ή οι φτωχοί, συχνά προκαλούν περιφρόνηση.

Τα στερεότυπα που δημιουργούμε για αυτές τις ομάδες οδηγούν σε συγκεκριμένες συναισθηματικές αντιδράσεις και συμπεριφορές. Για παράδειγμα, όταν θεωρούμε μια ομάδα ζεστή και ικανή, είμαστε πιο πιθανό να συνεργαστούμε μαζί της και να της προσφέρουμε βοήθεια. Αντίθετα, όταν θεωρούμε μια ομάδα ψυχρή και λιγότερο ικανή, η συμπεριφορά μας μπορεί να είναι αρνητική, όπως ο αποκλεισμός ή η απόρριψη.

Το SCM έχει εφαρμοστεί σε διάφορες χώρες και πολιτισμούς, και ενώ οι βασικές αρχές είναι παγκόσμιες, υπάρχουν διαφορές στον τρόπο με τον οποίο κάθε κουλτούρα αξιολογεί τις ομάδες. Για παράδειγμα, σε έρευνες που έγιναν στην Ευρώπη, χώρες όπως η Γερμανία και η Αγγλία θεωρήθηκαν υψηλής ικανότητας αλλά χαμηλής ζεστασιάς, ενώ χώρες όπως η Πορτογαλία και η Ελλάδα θεωρήθηκαν περισσότερο ζεστές αλλά λιγότερο ικανές.

Το Μοντέλο Περιεχομένου Στερεοτύπων μας δίνει σημαντικά εργαλεία για να κατανοήσουμε πώς τα στερεότυπα επηρεάζουν τις κοινωνικές σχέσεις. Κατανοώντας τις διαστάσεις της ζεστασιάς και της ικανότητας, μπορούμε να προβλέψουμε πώς θα αντιδράσουμε συναισθηματικά και συμπεριφορικά απέναντι σε διαφορετικές κοινωνικές ομάδες.

Βιβλιογραφία

1. Fiske, S.T., Cuddy, A.J.C., & Glick, P. (2007). The BIAS map: Behaviors from intergroup affect and stereotypes. Journal of Personality and Social Psychology, 92, 631-648.
2. Fiske, S.T., Cuddy, A.J.C., Glick, P., & Xu, J. (2002). A model of (often mixed) stereotype content: Competence and warmth respectively follow from perceived status and completion. Journal of Personality and Social Psychology, 82, 878-902.
3. Cuddy, A.J.C., Fiske, S.T., & Glick, P. (2008). Warmth and competence as universal dimensions of social perception: The stereotype content model and the BIAS map. In M.P. Zanna (Ed.), Advances in Experimental Social Psychology (Vol. 40, pp. 61-149). New York: Academic Press.
4. Cuddy, A.J.C., et al. (2009). Stereotype content model across cultures: Towards universal similarities and some differences. British Journal of Social Psychology, 48, 1-33.