Προσδοκίες και στόχοι στην εφηβεία

Η εφηβεία αποτελεί μία από τις πιο κρίσιμες φάσεις της ανθρώπινης ανάπτυξης, καθώς σε αυτήν την περίοδο το άτομο αρχίζει να προσανατολίζεται προς το μέλλον και να διαμορφώνει τις πρώτες του προσδοκίες και στόχους. Αυτή η διαδικασία προσανατολισμού στο μέλλον επηρεάζεται από ποικίλους παράγοντες, όπως η γνωστική ανάπτυξη, η οικογένεια, το κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Στο άρθρο αυτό θα αναλυθούν οι βασικές πτυχές της διαδικασίας στοχοθέτησης στην εφηβεία, καθώς και οι παράγοντες που επηρεάζουν τις αποφάσεις των εφήβων για το μέλλον τους.

Ο προσανατολισμός στο μέλλον στην εφηβεία αποτελεί μια σύνθετη διαδικασία που συνδέεται με την κινητοποίηση, τον σχεδιασμό και την αξιολόγηση των στόχων. Οι έφηβοι καλούνται να θέσουν στόχους που αφορούν αναπτυξιακά επιτεύγματα και προσδοκώμενες αλλαγές στη ζωή τους. Οι στόχοι αυτοί μπορεί να αφορούν την επαγγελματική επιλογή, την εκπαιδευτική πορεία, τις σχέσεις και την οικογένεια.

Η κινητοποίηση των εφήβων εξαρτάται από τη σύγκριση των αξιών και των κινήτρων τους με τις γνώσεις που έχουν για το μέλλον. Τα κίνητρα διαμορφώνουν ένα ιεραρχικό σύστημα στόχων, όπου υψηλότερα κίνητρα πραγματώνονται μέσω κατώτερων στόχων. Ο σχεδιασμός περιλαμβάνει τη διαμόρφωση στρατηγικών και εναλλακτικών λύσεων για την επίτευξη των στόχων, ενώ η αξιολόγηση αφορά την επιλογή του κατάλληλου σχεδίου και τον επαναπροσδιορισμό του σε περίπτωση που δεν είναι εφικτό στο συγκεκριμένο πλαίσιο.

Η οικογένεια διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των στόχων και των αξιών των εφήβων. Οι γονείς επηρεάζουν άμεσα την αυτοαξιολόγηση των παιδιών τους, λειτουργώντας ως πρότυπα επίλυσης προβλημάτων και δίνοντας κατευθύνσεις για την ανάπτυξη μακροπρόθεσμων στόχων. Η ανατροφή που δίνουν οι γονείς επηρεάζει την ανεξαρτησία του εφήβου, τις στρατηγικές του και τις επιλογές του.

Το κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο στο οποίο μεγαλώνουν οι έφηβοι επίσης καθορίζει τις προσδοκίες τους. Σε κοινωνίες όπου το εκπαιδευτικό επίπεδο θεωρείται μέσο κοινωνικής ανέλιξης, οι έφηβοι ενθαρρύνονται να επενδύσουν περισσότερο στην εκπαίδευσή τους και στην καριέρα τους. Αντίθετα, σε παραδοσιακές κοινωνίες, οι στόχοι αφορούν περισσότερο την οικογένεια και την υγεία. Οι πολιτιστικές διαφορές στον ρόλο του φύλου είναι εμφανείς, με τα αγόρια να επικεντρώνονται περισσότερο σε θέματα εκπαίδευσης και απασχόλησης, ενώ τα κορίτσια τείνουν να δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στην οικογένεια.

Η διαδικασία της διαμόρφωσης ταυτότητας κατά την εφηβεία συνδέεται άμεσα με τους στόχους και τις προσδοκίες που θέτει το άτομο για το μέλλον του. Οι έφηβοι, στην προσπάθειά τους να βρουν τη θέση τους στην κοινωνία, συχνά διαμορφώνουν την ταυτότητά τους με βάση τις αξίες και τις επιδιώξεις της οικογένειάς τους ή του κοινωνικού πλαισίου. Οι στενές οικογενειακές σχέσεις συχνά συνδέονται με μια «δοτή ταυτότητα», όπου οι έφηβοι αναλαμβάνουν τους στόχους και τις αξίες των γονέων τους χωρίς να τους αμφισβητούν ή να τους επαναπροσδιορίζουν.

Αντίθετα, οι έφηβοι που απομακρύνονται από την οικογενειακή πίεση μπορεί να αναπτύξουν μια πιο αυτόνομη ταυτότητα, όπου οι στόχοι και οι αξίες τους αντανακλούν τις δικές τους επιθυμίες και ενδιαφέροντα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι έφηβοι μπορεί να καθυστερούν στη λήψη αποφάσεων ή να αντιμετωπίζουν αβεβαιότητα σχετικά με το μέλλον, καθώς δεν έχουν πλήρως διαμορφώσει την προσωπική τους ταυτότητα.

Ο τρόπος που οι έφηβοι βλέπουν το μέλλον τους σχετίζεται άμεσα με τις επιλογές που κάνουν και τη συμπεριφορά τους. Οι έφηβοι με υψηλούς στόχους και προσδοκίες τείνουν να αποφεύγουν την παραβατική συμπεριφορά, καθώς οι στόχοι τους τους παρέχουν ένα ισχυρό κίνητρο να παραμείνουν προσηλωμένοι στις φιλοδοξίες τους. Αντίθετα, οι έφηβοι που νιώθουν ότι δεν έχουν αρκετές ευκαιρίες ή βιώνουν απογοήτευση σχετικά με το μέλλον τους, είναι πιο πιθανό να υιοθετήσουν αποκλίνουσες συμπεριφορές, όπως η χρήση ναρκωτικών ή η εμπλοκή σε εγκληματικές δραστηριότητες.

Οι προσδοκίες και οι στόχοι που τίθενται από την οικογένεια και το κοινωνικό πλαίσιο μπορούν να επηρεάσουν θετικά ή αρνητικά τη συμπεριφορά του εφήβου. Οι έφηβοι που μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα με χαμηλή γονική υποστήριξη ή αυξημένο έλεγχο μπορεί να αισθάνονται περιορισμένοι στις επιλογές τους, κάτι που συχνά οδηγεί σε αντικοινωνική συμπεριφορά.

Οι προσδοκίες και οι στόχοι που τίθενται κατά την εφηβεία καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την πορεία της ενήλικης ζωής του ατόμου, ενώ οι διαφορές στο φύλο, στην κοινωνικοοικονομική κατάσταση και στις πολιτιστικές αξίες επηρεάζουν τον τρόπο που οι έφηβοι βλέπουν το μέλλον τους.

Βιβλιογραφία

• Αντωνοπούλου, Ξ. Προσδοκίες και Στόχοι για το Μέλλον στην Εφηβεία.
• Baumeister, R. F., & Muraven, M. (1996). Identity as adaptation to social, cultural, and historical context.