Ψυχολογική προσέγγιση της εμπορίας ανθρώπων

Η εμπορία ανθρώπων (human trafficking) συνιστά μία παγκόσμια, «αόρατη» μορφή εγκληματικότητας που παραβιάζει κατάφωρα τα ανθρώπινα δικαιώματα και έχει εκτεταμένες ψυχολογικές συνέπειες για τα θύματα. Περιλαμβάνει στρατολόγηση, μεταφορά και εκμετάλλευση ανθρώπων μέσω βίας, απειλών ή εξαπάτησης, και στοχεύει κυρίως στη σεξουαλική εκμετάλλευση, την καταναγκαστική εργασία και άλλες μορφές εξαναγκαστικής δραστηριότητας (Hernandez & Rudolph, 2015).

Διάσταση του φαινομένου

Παρά τα νομοθετικά εργαλεία (Modern Slavery Act, 2015), το φαινόμενο παραμένει δυσδιάκριτο, με πολλά θύματα να μην αυτοπροσδιορίζονται ως τέτοια, να φοβούνται αντίποινα ή να βιώνουν συναισθηματικό δεσμό με τον εκμεταλλευτή τους. Τα στατιστικά δείχνουν αύξηση των αναγνωρισμένων θυμάτων, με ταυτόχρονη υποεκπροσώπηση των εσωτερικών μορφών trafficking, όπως η εμπορία παιδιών στο ίδιο το Ηνωμένο Βασίλειο (NCA, 2013, 2018).

Τρωτότητα και κίνδυνος

Η ψυχολογική και κοινωνική ευαλωτότητα αποτελεί βασικό προγνωστικό παράγοντα για την εμπορία ανθρώπων:

• Ατομικοί παράγοντες: Ιστορικό κακοποίησης (σεξουαλικής, σωματικής, ψυχολογικής), χρήση ουσιών, ψυχικά τραύματα, τοποθέτηση σε ιδρύματα (Jimenez et al., 2015).
• Οικογενειακή δυσλειτουργία: Παραμέληση, ψυχική νόσος γονέων, συμμετοχή συγγενών στην εκμετάλλευση (Reid, 2012).
• Κοινοτικές συνθήκες: Φτώχεια, ανεργία, ύπαρξη οργανωμένων δικτύων πορνείας, κοινωνικός αποκλεισμός.
• Ατομική επιρροή και κοινωνική ενσωμάτωση: Η θεωρία της πορείας ζωής (life course theory) εξηγεί πώς συνδυασμοί πολιτισμικών, κοινωνικών και βιογραφικών γεγονότων διαμορφώνουν ευαλωτότητες (Reid, 2012).

Ψυχολογικός αντίκτυπος

Η εμπειρία trafficking συνοδεύεται από σοβαρές ψυχικές και σωματικές συνέπειες:

• Ψυχολογικά συμπτώματα: Ισχυρή παρουσία PTSD, κατάθλιψης, αυτοτραυματισμού, ιδεασμού ή απόπειρας αυτοκτονίας, διαταραχές εμπιστοσύνης, συναισθηματικός δεσμός με τον δράστη (Edinburgh et al., 2015; Contreras et al., 2017; Ottisova et al., 2018).
• Σωματικές συνέπειες: Κακοποίηση, υποσιτισμός, σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα, ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες, παραμέληση ιατρικών αναγκών (Jimenez et al., 2015).
• Κοινωνική απομόνωση: Περιορισμός κίνησης, αφαίρεση εγγράφων, κοινωνικός έλεγχος.
• Συναισθηματικός έλεγχος: Χρήση τακτικών «grooming», εναλλαγή βίας και φροντίδας, δημιουργία τραυματικού δεσμού (traumatic bonding) (Contreras et al., 2017).

Ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις και δυσκολίες

Παρά την ανάγκη για θεραπεία, πολλές παρεμβάσεις παρουσιάζουν προκλήσεις:

• Δυσκολία εντοπισμού και εμπλοκής: Τα θύματα συχνά εγκαταλείπουν πρόωρα τη θεραπεία ή προτεραιοποιούν βιοτικές ανάγκες (Hemmings et al., 2016).
• Θεραπευτικά εμπόδια: Ντροπή, ενοχή, τραυματικά βιώματα που αποτρέπουν το άνοιγμα, έλλειψη εμπιστοσύνης, μη αναγνώριση της θυματοποίησης.
• Ανάγκη για τραυματοκεντρική φροντίδα: Οι θεραπευτές πρέπει να υιοθετούν προσεγγίσεις που βασίζονται στη φροντίδα με σεβασμό στο τραύμα, πολιτισμικά ευαίσθητες και εξατομικευμένες.
• Ψυχοθεραπεία: Ειδικά σε περιπτώσεις εμπορίας παιδιών, απαιτείται μακροχρόνια υποστήριξη με έμφαση σε σχέση εμπιστοσύνης και σταδιακή επεξεργασία του τραύματος (Contreras et al., 2017).

Πρόληψη και πολιτική

Ο ΟΗΕ προτείνει την εφαρμογή του μοντέλου “3Ps”: Πρόληψη – Προστασία – Ποινική δίωξη, μέσω διεθνούς συνεργασίας, ανταλλαγής πληροφοριών και διακρατικής εφαρμογής πρωτοκόλλων. Ταυτόχρονα, είναι αναγκαία η ενίσχυση κοινωνικών δομών, η ευαισθητοποίηση του πληθυσμού και η εκπαίδευση επαγγελματιών πρώτης γραμμής (Zimmerman et al., 2011).

Η εμπορία ανθρώπων είναι πολυπαραγοντικό φαινόμενο με ρίζες στην κοινωνική ανισότητα, τη βία, την έλλειψη υποστήριξης και την ψυχική ευαλωτότητα. Η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί συνεργασία ψυχολόγων, κοινωνικών λειτουργών, νομικών και πολιτικών φορέων, με επίκεντρο το θύμα και τις εξατομικευμένες ανάγκες του. Η ψυχολογική υποστήριξη, με έμφαση στο τραύμα και την αποκατάσταση εμπιστοσύνης, είναι κρίσιμη για την επαναφορά της αξιοπρέπειας των θυμάτων και την κοινωνική τους επανένταξη.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

• Contreras, P., Kallivayalil, D., & Herman, J. (2017). Psychotherapy in the Aftermath of Human Trafficking: Working Through the Consequences of Psychological Coercion. Women & Therapy, 40(1-2), 31–54.
• Edinburgh, L., Pape-Blaboli, J., Harpin, S.B., & Saewyc. (2015). Assessing exploitation experiences of girls and boys seen at a Child Advocacy Centre. Child Abuse and Neglect, 46, 47-59.
• Hemmings, S., et al. (2016). Responding to the health needs of survivors of human trafficking: a systematic review. BMC Health Services Research, 16(1), 320.
• Hernandez, D., & Rudolph, A. (2015). Modern day slavery: what drives human trafficking in Europe. European Journal of Political Economy, 38, 118-139.
• Jimenez, M., Jackson, A.M., & Deye, K. (2015). Commercial sexual exploitation of children. Current Problems in Pediatric and Adolescent Health Care, 45, 80-85.
• Ottisova, L., et al. (2018). Psychological consequences of child trafficking. PLoS ONE, 13(3), e0192321.
• Reid, J.A. (2012). Applying life course theory to victimisation in sex trafficking. Aggression and Violent Behaviour, 17, 257-271.
• Zimmerman, C., Hossain, M., & Watts, C. (2011). Human trafficking and health. Social Science and Medicine, 73, 327-335.