Ζουν ανάμεσά μας;

«A rat in a maze is free to go anywhere, as long as it stays inside the maze.»
— Margaret Atwood

Η Διπροσωπία ως Επιβίωση

Μέσα στις μάζες, ο διπρόσωπος άνθρωπος βρίσκει έδαφος να κρυφτεί. Η ανωνυμία, ο ρόλος, η δύναμη του πλήθους και η αίσθηση ότι «όλοι κάνουν το ίδιο» τού επιτρέπουν να αλλάζει μάσκες χωρίς να εντοπίζεται εύκολα. Σαν το ποντίκι στο λαβύρινθο, μπορεί να κινηθεί παντού, αρκεί να μη βγει έξω από τα όρια που του παρέχει η μάζα.

Ο Λαβύρινθος της Μάζας

Η μάζα γίνεται ένας συλλογικός λαβύρινθος:

• Απορροφά την ατομικότητα: οι ρόλοι και οι προσωπικότητες χάνονται μέσα στο πλήθος (Le Bon, 1895/2002).
• Ενισχύει την υποκρισία: καθώς όλοι φορούν μάσκες για να ανήκουν, ο διπρόσωπος μπορεί να ευδοκιμήσει.
• Παγιδεύει στη συμμόρφωση: όποιος προσπαθήσει να ξεχωρίσει, κινδυνεύει να αποβληθεί από τη μάζα (Freud, 1921/1955).

Η Διπροσωπία ως Μάσκα Εξουσίας

Συχνά οι διπρόσωποι μέσα στις μάζες δεν είναι απλώς ανώνυμοι συμμετέχοντες, αλλά αυτοί που κινούν τα νήματα. Η διπροσωπία γίνεται εργαλείο εξουσίας: άλλα λένε δημόσια, άλλα σκέφτονται ιδιωτικά· άλλα υπόσχονται, άλλα πράττουν. Έτσι διατηρούν την κυριαρχία τους μέσα στο λαβύρινθο που οι ίδιοι διαμορφώνουν (Canetti, 1960/1984).

Η Απελευθέρωση από το Λαβύρινθο

Το ζητούμενο είναι να καταλάβουμε ότι η ελευθερία μέσα στη μάζα είναι σχετική. Όσο δεχόμαστε τους κανόνες της διπροσωπίας και της υποκρισίας, κινούμαστε μόνο «μέσα στον λαβύρινθο». Η πραγματική απελευθέρωση έρχεται όταν τολμήσουμε να ζήσουμε με αυθεντικότητα, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει να ξεχωρίσουμε από τη μάζα. Η θεωρία της αυτοπροσδιοριζόμενης συμπεριφοράς δείχνει ότι η αυθεντικότητα και η αυτονομία συνδέονται με μεγαλύτερη ψυχική ευεξία (Deci & Ryan, 2000· Rogers, 1961).

Τελικά ζουν ανάμεσά μας;

Οι διπρόσωποι μέσα στις μάζες δεν είναι πραγματικά ελεύθεροι· είναι απλώς ικανοί «παίκτες» ενός παιχνιδιού που περιορίζει τους πάντες. Το θάρρος είναι να μην παίζουμε πια με μάσκες, να αρνηθούμε τον ρόλο του ποντικιού στο λαβύρινθο και να χτίσουμε χώρους όπου η αλήθεια δεν χρειάζεται να κρύβεται.

---

Βιβλιογραφία

• Canetti, E. (1984). Crowds and power (C. Stewart, Trans.). Farrar, Straus and Giroux. (Original work published 1960)
• Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
• Freud, S. (1955). Group psychology and the analysis of the ego (J. Strachey, Trans.). Hogarth Press. (Original work published 1921)
• Le Bon, G. (2002). The crowd: A study of the popular mind. Dover. (Original work published 1895)
• Rogers, C. R. (1961). On becoming a person: A therapist’s view of psychotherapy. Houghton Mifflin.