Αλεξιθυμία: Η σιωπή των συναισθημάτων

Η ικανότητα του ανθρώπου να αναγνωρίζει, να επεξεργάζεται και να εκφράζει τα συναισθήματά του αποτελεί βασικό θεμέλιο της ψυχικής υγείας και των διαπροσωπικών του σχέσεων. Ωστόσο, υπάρχουν άτομα που παρουσιάζουν σοβαρή δυσκολία σε αυτή τη διαδικασία, ένα φαινόμενο που στην ψυχολογική επιστήμη ονομάζεται αλεξιθυμία. Ο όρος αυτός, που προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις “α-” (στερητικό), “λέξις” (λέξη) και “θύμος” (συναίσθημα, ψυχή), χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Peter Sifneos το 1973 για να περιγράψει την αδυναμία κάποιων ατόμων να μεταφράσουν σε λέξεις τις συναισθηματικές τους εμπειρίες.

Η αλεξιθυμία δεν είναι ψυχική διαταραχή με την αυστηρή έννοια του όρου, αλλά ένα χαρακτηριστικό της προσωπικότητας που επηρεάζει σημαντικά την ψυχική λειτουργία του ατόμου. Τα βασικά της γνωρίσματα περιλαμβάνουν τη δυσκολία του ατόμου να εντοπίσει και να διαφοροποιήσει τα συναισθήματά του από σωματικές καταστάσεις, τη μειωμένη ικανότητα περιγραφής των συναισθημάτων αυτών σε άλλους και τον περιορισμένο φαντασιακό και συμβολικό του κόσμο. Συχνά οι άνθρωποι με υψηλά επίπεδα αλεξιθυμίας εστιάζουν την προσοχή τους σε εξωτερικά γεγονότα και πρακτικές λεπτομέρειες, ενώ παραμελούν τη συναισθηματική διάσταση της εμπειρίας τους (Taylor, Bagby & Parker, 1997).

Η σημασία της αλεξιθυμίας στην ψυχοπαθολογία είναι αξιοσημείωτη. Πλήθος ερευνών έχουν καταδείξει την ισχυρή της σύνδεση με διαταραχές όπως η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές και τα ψυχοσωματικά νοσήματα. Οι Honkalampi και συν. (2000) διαπίστωσαν ότι τα άτομα με μείζονα καταθλιπτική διαταραχή εμφανίζουν συχνά αυξημένα επίπεδα αλεξιθυμίας, γεγονός που σχετίζεται με την ένταση και τη διάρκεια των καταθλιπτικών τους συμπτωμάτων. Παράλληλα, έχει βρεθεί ότι η αλεξιθυμία συναντάται συχνά σε ασθενείς με ψυχοσωματικές εκδηλώσεις, όπως σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και χρόνιο πόνο, υποδηλώνοντας ότι η αδυναμία επεξεργασίας των συναισθημάτων ενδέχεται να οδηγεί σε σωματοποίηση (Porcelli & Taylor, 2018).

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η συσχέτιση της αλεξιθυμίας με το αυτιστικό φάσμα. Παρότι δεν αποτελεί διαγνωστικό κριτήριο για τις διαταραχές του φάσματος του αυτισμού, έρευνες έχουν δείξει ότι άτομα με αυτισμό παρουσιάζουν αυξημένα σκορ αλεξιθυμίας, γεγονός που μπορεί να εξηγεί εν μέρει τις δυσκολίες τους στην ενσυναίσθηση και την κοινωνική αλληλεπίδραση (Lombardo et al., 2007).

Για την αξιολόγηση της αλεξιθυμίας, το πιο διαδεδομένο εργαλείο είναι το Toronto Alexithymia Scale (TAS-20), ένα αξιόπιστο αυτοαναφερόμενο ερωτηματολόγιο που μετρά τρεις διαστάσεις: τη δυσκολία αναγνώρισης συναισθημάτων, τη δυσκολία περιγραφής τους και τον εξωτερικό προσανατολισμό της σκέψης (Bagby, Parker & Taylor, 1994). Το εργαλείο αυτό έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως σε έρευνες και έχει συμβάλει στην κατανόηση της πολυπλοκότητας του φαινομένου.

Η θεραπευτική αντιμετώπιση της αλεξιθυμίας αποτελεί πρόκληση, καθώς το ίδιο το χαρακτηριστικό περιπλέκει τη διαδικασία της ψυχοθεραπείας. Εντούτοις, έρευνες υποδεικνύουν ότι παρεμβάσεις όπως η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία και οι θεραπείες βασισμένες στη συνειδητότητα (mindfulness-based therapies) μπορούν να βοηθήσουν τα άτομα να καλλιεργήσουν ενσυνειδητότητα και συναισθηματική επίγνωση (Lumley et al., 2007). Παράλληλα, ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις επιχειρούν να διερευνήσουν τις πρώιμες εμπειρίες του ατόμου που μπορεί να συνέβαλαν στην ανάπτυξη αυτού του χαρακτηριστικού.

Η διερεύνηση και η κατανόηση αυτού του φαινομένου μπορούν να συμβάλουν σημαντικά στη βελτίωση των θεραπευτικών προσεγγίσεων και στην προώθηση της ψυχικής ευεξίας.

Βιβλιογραφία

• Bagby, R. M., Parker, J. D., & Taylor, G. J. (1994). The twenty-item Toronto Alexithymia Scale—I. Item selection and cross-validation of the factor structure. Journal of Psychosomatic Research, 38(1), 23-32.
• Honkalampi, K., Hintikka, J., Laukkanen, E., Lehtonen, J., & Viinamäki, H. (2000). Alexithymia and depression: A prospective study of patients with major depressive disorder. Psychosomatics, 41(5), 472-478.
• Lombardo, M. V., Barnes, J. L., Wheelwright, S. J., & Baron-Cohen, S. (2007). Self-referential cognition and empathy in autism. PLoS One, 2(9), e883.
• Lumley, M. A., Neely, L. C., & Burger, A. J. (2007). The assessment of alexithymia in medical settings: Implications for understanding and treating health problems. Journal of Personality Assessment, 89(3), 230-246.
• Porcelli, P., & Taylor, G. J. (2018). Alexithymia and physical health problems: A critique of potential pathways and a research agenda. Psychosomatic Medicine, 80(4), 420-427.
• Taylor, G. J., Bagby, R. M., & Parker, J. D. (1997). Disorders of affect regulation: Alexithymia in medical and psychiatric illness. Cambridge University Press.